Oku · Anla · Pekiştir
Konu anlatımı
Resen Terkin
Resen terkin, tapu sicilindeki bir kaydın yalnızca genel terkin usulüne değil, özel kanunlarda tanınan istisnai yetkiye dayanılarak tapu müdürlüğünce kaldırılmasını ifade eder. Bu konuda doğru sonuca ulaşmak için “kaydın süresi dolmuş mu?” sorusu tek başına yeterli değildir. Kaydın hangi hukuki dayanakla konulduğu, özel kanunda resen terkin imkânı bulunup bulunmadığı, terkinin harca tabi olup olmadığı, başka bir işleme bağlı bulunup bulunmadığı, gerekli talebin kimden geldiği ve başka bir yasal engel bulunup bulunmadığı birlikte değerlendirilir.
Öğrenme hedefleri
Bu konuyu tamamlayan öğrenci:
- Tapu sicilindeki bir kaydın olağan terkin dayanaklarını ayırt eder.
- Belirli süreli kişisel hak ve irtifak kayıtlarında süre dolmasının tek başına neden yeterli olmadığını açıklar.
- Resen terkinin genel kural değil, özel kanuni düzenlemeye dayanan bir istisna olduğunu belirler.
- Harca tabi olmayan kayıtlarla harca tabi şerhler için farklı işlem yollarını uygular.
- Terkinin başka bir işleme bağlı olduğu hâl ile bağımsız olduğu hâli birbirinden ayırır.
- Süresi dolan veya hukuki kıymetini yitiren belirtmelerde işlem talebi ya da ilgili talebinin etkisini değerlendirir.
- Harca tabi şerhlerde talep sahibi, harç ve yasal engel koşullarını birlikte kontrol eder.
- 2942 sayılı Kanunun 7. maddesi kapsamındaki kayıtlar bakımından 05.05.2001 tarihini doğru uygular.
- 6306 sayılı Kanun kapsamındaki kayıtların, kişisel hak şerhlerine ilişkin verilen genel örnek grubundan ayrı tutulduğunu fark eder.
1. Terkinin temel çerçevesi
1.1. Olağan terkin dayanakları
Tapu sicilindeki bir kaydın terkininde olağan hareket noktası iki yoldan biridir:
- Tescilin kendisine hak sağladığı kişinin istemi,
- Yetkili makam veya mahkeme kararı.
Bu çerçevede herhangi bir kişinin başvurusu, sırf kaydın eski olması ya da kaydın uygulamada önemini yitirdiğinin düşünülmesi tek başına yeterli değildir. Terkin yetkisinin ve talep hakkının dayanağı belirlenmelidir.
1.2. Terkin isteminin tescil istemleriyle bağı
Kayıt terkin edilirken tescil istemlerine ilişkin hükümler uygulanır. Bu bağlantı, terkinin sicilde yapılan bağımsız ve şekilsiz bir silme işlemi olmadığını gösterir. İstem, yetki ve işlem güvenliği bakımından tescil istemlerinde aranan usul çerçevesi terkin bakımından da dikkate alınır.
1.3. Belirli süreli kişisel haklar ve irtifaklar
Kanunda açıkça gösterilen hâllerde; şerhedilmiş kişisel haklar ile tescil edilmiş taşınmaz lehine veya kişisel irtifak hakları belirli bir süreye bağlanmışsa, sürenin dolması taşınmaz malikine terkin isteminde bulunma imkânı verir.
Buradaki belirleyici ayrım şudur:
- Sürenin dolması, kaydın zaman koşulunun gerçekleştiğini gösterir.
- Malikin istemi, olağan terkin yolunu harekete geçirir.
Bu nedenle “süre doldu, kayıt mutlaka kendiliğinden silinir” sonucu kurulamaz. Süre dolması ile resen terkin yetkisi aynı şey değildir.
2. Resen terkin neden istisnadır?
Genel usulde terkin, hak sahibi kişinin istemine veya yetkili makam ya da mahkeme kararına dayanır. Buna karşılık bazı özel kanunlar, belirli şerh veya belirtmelerin tapu müdürlüğünce resen terkin edilmesini öngörebilir.
Bu istisna üç önemli sonuç doğurur:
- Resen terkin yetkisi, yalnızca özel düzenlemenin izin verdiği kayıtlar için kullanılabilir.
- Kaydın süresinin dolması veya hukuki değerini yitirmesi, tek başına her kayıt için resen terkin yetkisi yaratmaz.
- “Resen terkin edilebilir” nitelikteki bir kaydın uygulamada nasıl kaldırılacağı; harç, talep, başka bir işleme bağlılık ve yasal engel koşullarına göre değişebilir.
Dolayısıyla resen terkin, “müdürlük bütün eski kayıtları kendiliğinden tarar ve siler” anlamına gelmez.
3. Kararı belirleyen temel eksenler
Bir kayıt hakkında işlem yolu seçilirken aşağıdaki sorular sırayla cevaplanmalıdır:
- Özel kanuni dayanak var mı? Kayıt, kanununda belirtilen şartlarla resen terkin edilebilecek türde mi?
- Terkin harca tabi mi? Harca tabi olmayan şerh veya belirtme ile harca tabi şerh aynı usule bağlanmamıştır.
- Terkin başka bir işleme bağlı mı? Kayıt, sicilde yapılacak başka bir işlemle birlikte mi kaldırılacaktır?
- Süre veya hukuki kıymet koşulu gerçekleşmiş mi? Özellikle bağımsız belirtmelerde sürenin dolması veya hukuki kıymetin yitirilmesi önemlidir.
- İşlemi harekete geçiren olay nedir? Taşınmaza yönelik başka bir işlem talebi mi vardır, yoksa ilgili doğrudan terkin mi istemektedir?
- Gerekli harç yatırılmış mı? Harca tabi şerhlerde bu koşul sağlanmadan terkin yapılamaz.
- Talep sahibi uygun kişi mi? Harca tabi şerhlerde talep, malik veya taşınmaz üzerinde hak sahibi olan ilgiliden gelmelidir.
- Başka bir yasal engel var mı? Yasal engel bulunduğunda, diğer koşullar gerçekleşmiş olsa bile işlem tamamlanamaz.
4. Harç ayrımı
Tapu harcına tabi bir işleme ilişkin tescil veya şerhin terkininde harç alınması gerekir. Bu nedenle resen terkin bakımından yalnız “özel kanun izin veriyor mu?” sorusuna bakmak yeterli değildir; terkinin harca tabi olup olmadığı da ayrıca belirlenir.
4.1. Harca tabi olmayan şerh ve belirtmeler
Kanununda belirtilen şartlarla resen terkin edilebileceği öngörülen ve harca tabi olmayan kayıtlar iki ayrı durumda ele alınır:
- Terkin başka bir işleme bağlıysa: Kayıt, sicilde yapılacak o işlemle birlikte terkin edilir.
- Terkin başka bir işleme bağlı değilse: Süresi dolan veya hukuki kıymetini yitiren belirtme, taşınmaza yönelik herhangi bir işlem talebi sırasında ya da ilgilinin talebi üzerine, başka bir yasal engel yoksa resen terkin edilir.
İkinci durumda doğrudan bir terkin talebi tek yol değildir. Taşınmaza yönelik başka bir işlem talebi de kaydın değerlendirilmesini sağlayabilir.
4.2. Harca tabi şerhler
Kanununda belirtilen şartlarla resen terkin edilebileceği öngörülen fakat harca tabi olan şerhlerde üç koşul birlikte aranır:
- Başka bir yasal engel bulunmaması,
- Terkin harcının yatırılması,
- Malikin veya taşınmaz üzerinde hak sahibi olan ilgilinin talepte bulunması.
Bu yapı, “resen terkin edilebilir” kavramının her zaman “hiç talep olmadan silinir” anlamına gelmediğini açıkça gösterir. Harca tabi şerhte talep ve harç, işlem yolunun zorunlu parçalarıdır.
5. Resen terkin gündemine gelebilen kayıt grupları
Uygulamada resen terkin değerlendirmesine konu olabilen kayıtlar üç ana örnek grubunda toplanır.
5.1. Kadastro ve tapu işlemleri sonucu konulan belirtmeler
Malikin ölü olduğuna ilişkin belirtme ve “davalıdır” belirtmesi bu gruba verilen örneklerdir. Bunlar, kadastro veya tapu işlemleri sonucunda sicile konulan belirtmelerdir.
5.2. Kamu kurumları veya mahkemelerce konulan şerh ve belirtmeler
Özel kanunlara dayanılarak kamu kurumları veya mahkemelerce konulan kayıtlar da bu gruptadır. Örnek olarak:
- 05.05.2001 tarihinden sonra konulan 2942 sayılı Kanunun 7. maddesi şerhi,
- 3713 sayılı Kanunun 20/A maddesi belirtmesi gösterilir.
2942 sayılı Kanunun 7. maddesi kapsamında 05.05.2001 tarihinden önce konulan belirtmelerde ise 2001/10 sayılı Genelge doğrultusunda işlem yolu belirlenir. Bu nedenle tarihin yalnız kronolojik değil, uygulanacak düzeni seçen bir işlevi vardır.
5.3. Kişisel haklara yönelik şerhler
Tapu Kanununun 26/8 hükmü gereğince şerh edilen satış vaadi ve arsa payı karşılığı inşaat sözleşmelerinin terkinleri, kişisel haklara yönelik şerhler için verilen örnekler arasındadır. Ancak 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında düzenlenenler bu örnek grubunun dışında tutulmuştur.
Bu dışlama, 6306 kapsamındaki kayıtlar hakkında burada ayrıca ve genel bir terkin sonucu kurulmasına izin vermez; yalnızca bu kayıtların aynı örnek kümesi içinde değerlendirilmediğini gösterir.
6. Karar tablosu
| İlk ayrım | İkinci ayrım | Gerekli koşullar | İşlem sonucu |
|---|---|---|---|
| Özel kanunda resen terkin imkânı yok | — | Olağan terkin dayanağı aranır | Hak sağlayan kişinin istemi veya yetkili makam/mahkeme kararı esas alınır |
| Resen terkin öngörülmüş, harca tabi değil | Terkin başka bir işleme bağlı | Bağlı işlem sicilde yapılacak | Kayıt o işlemle birlikte terkin edilir |
| Resen terkin öngörülmüş, harca tabi değil | Terkin başka bir işleme bağlı değil; süresi dolmuş veya hukuki kıymetini yitirmiş belirtme | Taşınmaza yönelik işlem talebi veya ilgili talebi; ayrıca yasal engel bulunmaması | Belirtme resen terkin edilir |
| Resen terkin öngörülmüş, harca tabi | Harca tabi şerh | Malik veya hak sahibi ilgilinin talebi, terkin harcının yatırılması ve yasal engel bulunmaması | Şerh terkin edilir |
7. Uygulama adımları
Adım 1 — Kaydın niteliğini belirle
Kaydın tescil, şerh veya belirtme niteliği ile hangi işlem sonucunda konulduğunu belirle. Kayıt türünün adı tek başına sonuç vermez; özel kanuni dayanak da görülmelidir.
Adım 2 — Resen terkin yetkisini ara
Özel kanunda, kaydın belirli şartlarla tapu müdürlüğünce resen terkin edilebileceği öngörülmüş mü? Böyle bir dayanak yoksa istisnai yol kullanılamaz.
Adım 3 — Harç durumunu ayır
Harca tabi olmayan kayıtlarla harca tabi şerhleri aynı işlem kalıbına sokma. Harca tabi şerhte harç yatırılmadan sonuca gidilemez.
Adım 4 — Başka bir işleme bağlılığı kontrol et
Harca tabi olmayan kaydın terkini başka bir işleme bağlıysa, terkin o işlemle birlikte yapılır. Bağlılık yoksa sürenin dolması veya hukuki kıymetin yitirilmesi ile işlemi harekete geçiren talep ayrıca incelenir.
Adım 5 — Talep ve başvuru sahibini kontrol et
Harca tabi olmayan bağımsız belirtmede taşınmaza yönelik herhangi bir işlem talebi veya ilgilinin talebi işlem fırsatı yaratabilir. Harca tabi şerhte ise talep, malik veya taşınmaz üzerinde hak sahibi ilgiliden gelmelidir.
Adım 6 — Yasal engel kontrolü yap
Başka bir yasal engel varsa terkin tamamlanmaz. Harcın yatırılması veya kaydın süresinin dolması, yasal engeli ortadan kaldırmaz.
8. Çözümlü uygulamalar
Uygulama 1 — Başka bir işleme bağlı, harca tabi olmayan kayıt
Olay: Özel düzenlemede resen terkin edilebileceği belirtilen ve harca tabi olmayan bir kaydın terkini, sicilde yapılacak başka bir işleme bağlanmıştır.
Belirleyici bilgi: Terkin bağımsız değildir; başka işlemle bağlantılıdır.
Uygulanacak yol: Kayıt, bağlı olduğu işlem sicilde yapılırken birlikte terkin edilir.
Sonuç: Ayrı bir bağımsız süreç kurmak yerine terkin, bağlantılı işlemle eş zamanlı yürütülür.
Uygulama 2 — Süresi dolmuş bağımsız belirtme ve devam eden işlem talebi
Olay: Özel düzenlemede resen terkin edilebileceği öngörülen, harca tabi olmayan bir belirtmenin terkini başka bir işleme bağlı değildir. Belirtmenin süresi dolmuş, taşınmaz hakkında satış talebi alınmış ve başka bir yasal engel bulunmamaktadır. Ayrıca ayrı bir terkin talebi verilmemiştir.
Belirleyici bilgi: Bağımsız belirtme süresini doldurmuştur; taşınmaza yönelik bir işlem talebi vardır.
Uygulanacak yol: Ayrı terkin talebi aranmaksızın, mevcut işlem talebi sırasında resen terkin değerlendirmesi yapılır.
Sonuç: Gerekli diğer koşullar da bulunduğundan belirtme resen terkin edilir.
Uygulama 3 — Harca tabi şerhte eksik koşul
Olay: Harca tabi bir şerhin resen terkin edilebilir nitelikte olduğu belirlenmiştir. Malik talepte bulunmuş ve yasal engel yoktur; ancak terkin harcı yatırılmamıştır.
Belirleyici bilgi: Harç koşulu eksiktir.
Uygulanacak yol: Talep tek başına yeterli sayılmaz; harcın yatırılması gerekir.
Sonuç: Harç yatırılmadan terkin tamamlanamaz.
Uygulama 4 — Talep sahibinin uygun olmaması
Olay: Özel düzenlemede resen terkin edilebileceği öngörülen harca tabi şerhin terkin harcı yatırılmış ve yasal engel bulunmamaktadır. Talep, malik veya taşınmaz üzerinde hak sahibi olmayan üçüncü bir kişiden gelmiştir.
Belirleyici bilgi: Talep sahibi, öngörülen kişilerden değildir.
Uygulanacak yol: Harca tabi şerhler için malik veya taşınmaz üzerinde hak sahibi ilgilinin talebi gerekir.
Sonuç: Yalnız harç ve yasal engel koşulları yeterli değildir; uygun kişinin talebi bulunmadığından işlem tamamlanamaz.
Uygulama 5 — Kamulaştırma şerhinde tarih ayrımı
Olay: 2942 sayılı Kanunun 7. maddesi kapsamında konulan iki kayıttan biri 03.05.2001, diğeri 10.05.2001 tarihlidir.
Belirleyici bilgi: 05.05.2001 tarihi uygulama yolunu ayırmaktadır.
Uygulanacak yol: 03.05.2001 tarihli kayıt için 2001/10 sayılı Genelge doğrultusunda işlem yapılır. 10.05.2001 tarihli kayıt ise 05.05.2001 sonrasında konulan kayıtlar grubunda değerlendirilir.
Sonuç: Aynı kanuni hükme dayanan iki kayıtta, konulma tarihi farklı uygulama yoluna götürebilir.
9. Karşılaştırmalı olaylar
Karşılaştırma A — Aynı kayıt, farklı işlem tetikleyicisi
| Olay | Koşullar | Sonuç |
|---|---|---|
| Özel düzenlemede resen terkin edilebileceği öngörülen, süresi dolmuş ve harca tabi olmayan bağımsız belirtme; taşınmaz hakkında işlem talebi var | Yasal engel yok | İşlem talebi sırasında resen terkin edilebilir |
| Aynı belirtme; işlem talebi yok, ilgili doğrudan terkin istiyor | Yasal engel yok | İlgilinin talebi üzerine resen terkin edilebilir |
Burada sonucu değiştirmeyen unsur, ayrı terkin talebinin bulunup bulunmamasıdır. İki farklı tetikleyici de kabul edilmiştir: taşınmaza yönelik işlem talebi veya ilgili talebi.
Karşılaştırma B — Harç durumu sonucu değiştirir
| Olay | Eksik veya mevcut unsur | Sonuç |
|---|---|---|
| Kanununda resen terkin öngörülen, harca tabi olmayan ve başka işleme bağlı kayıt | Bağlı işlem yapılacak | Kayıt işlemle birlikte terkin edilir |
| Kanununda resen terkin öngörülen harca tabi şerh | Malik talebi ve yasal engel yok; harç yatırılmamış | Terkin tamamlanamaz |
Resen terkin yetkisi her iki olayda da gündeme gelebilir; ancak harç rejimi işlem şartlarını değiştirir.
10. Karıştırılabilecek ayrımlar
- Resen terkin ile otomatik silinme aynı değildir. Özel kanuni dayanak, harç, talep ve yasal engel koşulları ayrıca incelenir.
- Sürenin dolması her kaydı kendiliğinden sona erdirmez. Belirli süreli haklarda malik istemi; bağımsız belirtmelerde ise öngörülen işlem tetikleyicileri önem taşır.
- Harca tabi olmayan bütün kayıtlar aynı yolla silinmez. Terkinin başka bir işleme bağlı olup olmadığı ayrılmalıdır.
- Harca tabi şerhte herhangi bir kişinin talebi yeterli değildir. Malik veya taşınmaz üzerinde hak sahibi ilgili talepte bulunmalıdır.
- Yasal engel, diğer koşullardan bağımsız bir kontrol noktasıdır. Harcın ödenmesi ya da sürenin dolması yasal engeli etkisiz hâle getirmez.
- 05.05.2001 tarihi yalnız bir tarih ezberi değildir. 2942 sayılı Kanunun 7. maddesi kapsamındaki kayıtta uygulanacak düzeni seçer.
- 6306 sayılı Kanun kapsamındaki kayıtlar hakkında genişletici sonuç kurulmaz. Bu kayıtlar, satış vaadi ve arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesi şerhlerine ilişkin verilen örnek grubunun dışında tutulmuştur.
11. Görev düzeylerine göre bakış
- Memur: Kaydın türünü, özel kanuni dayanağını, harç durumunu, başka bir işleme bağlılığını ve talep sahibini doğru sınıflandırır.
- Müdür yardımcısı: “Süre dolduysa mutlaka silinir” veya “resen terkin için hiç talep gerekmez” gibi aşırı genellemeleri tespit eder; yasal engel ve harç koşullarını ayrıca denetler.
- Müdür: Bütün koşulları aynı karar zincirinde değerlendirir; seçilen işlem yolunu kaydın niteliği, tarih ayrımı, talep ve harç unsurlarıyla gerekçelendirir.
12. Hızlı tekrar
- Olağan terkin, tescilin hak sağladığı kişinin istemine veya yetkili makam ya da mahkeme kararına dayanır.
- Terkin işleminde tescil istemleriyle ilgili hükümler uygulanır.
- Belirli süreli kişisel hak ve irtifak kayıtlarında süre dolması, malik istemiyle birlikte değerlendirilir.
- Resen terkin, özel kanuni düzenlemeye dayanan istisnai bir yoldur.
- Kanununda resen terkin öngörülen ve harca tabi olmayan bağlı kayıt, bağlı olduğu işlemle birlikte terkin edilir.
- Kanununda resen terkin edilebileceği öngörülen, harca tabi olmayan bağımsız ve süresi dolmuş veya hukuki kıymetini yitirmiş belirtme; işlem talebi ya da ilgili talebi sırasında, yasal engel yoksa resen terkin edilir.
- Harca tabi şerhte malik veya hak sahibi ilgilinin talebi, harcın yatırılması ve yasal engel bulunmaması birlikte aranır.
- 05.05.2001 öncesindeki 2942 sayılı Kanunun 7. maddesi belirtmelerinde 2001/10 sayılı Genelge uygulanır.
- 6306 sayılı Kanun kapsamındaki kayıtlar, kişisel hak şerhlerine ilişkin verilen örnek grubunun dışındadır.
13. Mini yoklamalar
Mini yoklama 1
Resen terkin edilebilir bir kaydın varlığı, müdürlüğün hiçbir talep veya işlem olmadan kaydı sürekli izleyip silmesi anlamına gelir mi?
Mini yoklama 2
Kanununda resen terkin öngörülen, harca tabi olmayan bir kaydın terkini başka bir işleme bağlıysa hangi anda terkin yapılır?
Mini yoklama 3
Kanununda resen terkin öngörülen harca tabi bir şerhte harç yatırılmış ve yasal engel yoksa, hak sahibi olmayan üçüncü kişinin talebi yeterli midir?
Mini yoklama 4
2942 sayılı Kanunun 7. maddesi kapsamında 03.05.2001 tarihinde konulan belirtmede hangi uygulama yolu dikkate alınır?
Mini yoklama 5
Kanununda resen terkin öngörülen, süresi dolmuş ve harca tabi olmayan bağımsız bir belirtme için ayrı terkin talebi yoksa; taşınmaza yönelik başka bir işlem talebi sırasında resen terkin mümkün olabilir mi?
Mini yoklama cevapları
- Hayır. Resen terkin özel kanuni dayanak ve ilgili işlem koşullarıyla uygulanır; müdürlüğün bütün kayıtları sürekli izleyip otomatik silmesi biçiminde işlemez.
- Sicilde yapılacak bağlı işlemle birlikte terkin edilir.
- Hayır. Talep, malik veya taşınmaz üzerinde hak sahibi ilgiliden gelmelidir.
- 2001/10 sayılı Genelge doğrultusunda işlem yapılır.
- Evet. Özel kanuni dayanak ve diğer koşullar mevcutsa, başka bir yasal engel bulunmadığı durumda taşınmaza yönelik işlem talebi sırasında resen terkin edilebilir.