Oku · Anla · Pekiştir
Konu anlatımı
2863 Sayılı Kanun Uygulamaları
Kültür ve tabiat varlıklarının korunması, yalnız bir taşınmazın niteliğinin kayda geçirilmesinden ibaret değildir. Tapu siciline hangi belirtmenin konulacağı, bu belirtmenin hangi makamın kararına dayanacağı, taşınmazda hangi işlemler için izin aranacağı ve harç muafiyetinin hangi koşullarda uygulanacağı birbirinden ayrı değerlendirme basamaklarıdır. Bu konu, söz konusu basamakları kültür varlıkları, tabiat varlıkları, sit alanları, kamu mülkiyeti ve özel mülkiyet ayrımları üzerinden sistematik biçimde ele alır.
Öğrenme hedefleri
Bu konuyu tamamlayan öğrenci:
- Korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı, korunma alanı, sit alanı, tabiat varlığı ve doğal sit kavramlarını işlem sonucu bakımından ayırt eder,
- Tapu siciline belirtme konulması veya mevcut belirtmenin kaldırılması için yetkili makamı belirler,
- Kadastral haritada gösterilmiş alanlarla henüz gösterilmemiş alanlarda izlenecek yolu ayırır,
- Kamu orta malı niteliğindeki taşınmazlarla tapu siciline tescil edilmeyen alanların farklı rejimini uygular,
- Kesin yapılanma yasağına aykırı yapı veya eklenti bulunduğunda yapılacak belirtmeyi ve terkin koşulunu açıklar,
- Zilyetlikle iktisabın yasak olduğu kültür varlığı ve arkeolojik sit hâllerini belirler,
- Hazine ve diğer kamu kurumlarına ait taşınmazlarla gerçek veya özel hukuk tüzel kişilerine ait taşınmazların devir rejimini ayırır,
- Kültür varlıkları yönünden koruma bölge kurulunun, tabiat varlıkları yönünden koruma bölge komisyonunun iznini gerektiren işlemleri sınıflandırır,
- KUDEB'in yetki alanını ve belirli proje tadilatı taleplerindeki işlevini açıklar,
- Harç muafiyetinde taşınmazın statüsü, kesin yapılanma yasağı, aykırı yapı, Boğaziçi kullanımı ve kısmi yasak ölçütlerini birlikte değerlendirir,
- Eski veya yetersiz belirtmelerde hangi hususların ilgili kurula ya da komisyona sorulacağını belirler.
1. Kavramsal çerçeve
1.1. Korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı
Korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı, kültür varlıklarını koruma sistemi içinde tescil edilerek özel koruma rejimine alınmış taşınmazdır. Bu statü, tapu sicilinde yalnız bir açıklama olarak kalmaz; devir, imar uygulaması, cins değişikliği, ayırma-birleştirme ve harç muafiyeti gibi birçok sonucu etkiler.
1.2. Korunma alanı
Korunma alanı, uygulamada korunması gerekli taşınmaz kültür varlığından ayrı bir koruma statüsü olarak ele alınır ve tapu siciline “Korunma alanıdır” şeklinde yansıtılır. Korunma alanı belirtmesi, tek başına taşınmazın korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı olduğu anlamına gelmez. Bu ayrım özellikle harç muafiyetinde önemlidir: yalnız korunma alanı belirtmesi bulunan taşınmaz için kendiliğinden harç muafiyeti doğmaz.
1.3. Sit alanları
Kültür varlıkları yönünden arkeolojik, kentsel, kentsel arkeolojik ve tarihî sitler; tabiat varlıkları yönünden doğal sitler ayrı usullere tabidir. Kültür varlığı niteliğindeki sitlerde koruma bölge kurulu, doğal sitlerde ise tabiat varlıklarını koruma bölge komisyonu ve çevre ve şehircilik il müdürlüğü merkezî role sahiptir.
1.4. Tabiat varlığı ve doğal sit
Tabiat varlığı ve doğal sit, kültür varlığı ve kültür sitlerinden ayrı belirtme ve izin usulüne tabidir. Tabiat varlığı için “Tabiat varlığıdır”; doğal sit için alanın koruma kategorisini gösteren belirtme kullanılır ve varsa kesin yapılanma yasağı açıkça yazılır.
1.5. Belirtme, tescil ve özel sicil ayrımı
- Tescil kararı, taşınmazın kültür veya tabiat varlığı koruma rejimine alınmasına ilişkin yetkili koruma organı kararıdır.
- Belirtme, bu karar veya ilgili idarenin bildirimi üzerine tapu sicilinin beyanlar sütununa yazılan açıklamadır.
- Özel sicil, mera, yaylak, kışlak, otlak, harman ve panayır yeri gibi sınırlandırılmış ve parsel numarası verilmiş kamu orta mallarının kayıt yeridir.
Bu üç kavram birbirinin yerine kullanılmamalıdır. Koruma organı statüyü belirler; tapu müdürlüğü ise usulüne uygun bildirime dayanarak sicildeki belirtmeyi gerçekleştirir.
1.6. Kesin yapılanma yasağı
Kesin yapılanma yasağı, özellikle sit alanlarında hem işlem denetimini hem de harç muafiyetini etkileyen belirleyici bir bilgidir. Yasağın varlığı kadar, taşınmazın tamamına mı yoksa yalnız bir bölümüne mi ilişkin olduğu da önemlidir. Kısmi yasak hâlinde harç muafiyeti de alan oranına göre kısmi uygulanır.
2. Kültür varlıkları, korunma alanları ve doğal sit dışındaki sitlerde belirtme
2.1. Yetkili karar organı
Korunması gerekli taşınmaz kültür varlıklarının, korunma alanlarının ve doğal sitler dışındaki arkeolojik, kentsel, kentsel arkeolojik ve tarihî sitlerin tescili koruma bölge kurulunun değerlendirmesi ve kararıyla gerçekleşir. Koruma bölge kurulu ayrıca:
- Korunma alanlarını belirler,
- Korunması gerekli kültür varlıklarını gruplandırır,
- Niteliğini kaybedenlerin tescil kaydını kaldırır,
- İnşaat ve tesisat yapılıp yapılamayacağına karar verir,
- Koruma amaçlı imar planları ile değişiklikleri hakkında karar alır,
- Yeni sınırlandırma ve parsel ihdası konusunda yetki kullanır.
Bu nedenle tapu siciline yeni belirtme konulması veya mevcut belirtmenin kaldırılması, koruma bölge kurulunun kararına dayanır. Tapu müdürlüğü kendiliğinden koruma statüsü oluşturamaz veya sona erdiremez.
2.2. Alan kadastral haritada belirlenmişse
Korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı, korunma alanı veya sit sınırı kadastral harita üzerinde belirlenmişse, ilgili valilik veya kaymakamlık kadastro müdürlüğüne bir liste hazırlatır. Listede en az şu bilgiler bulunur:
- Köy veya mahalle adı,
- Ada ve parsel numarası,
- Pafta numarası,
- Parselin tamamının mı yoksa bir bölümünün mü sit alanında kaldığı.
Buradaki temel düşünme sırası şöyledir: önce koruma statüsü ve sınır belirlenir, sonra kadastral taşınmazlarla eşleştirme yapılır, en son sicil belirtmesi için tapu müdürlüğüne bildirim gönderilir.
2.3. Alan kadastral haritada belirlenmemişse
Alan henüz kadastral haritada gösterilmiyorsa iki yöntem vardır:
- Koruma bölge kurulu müdürlükleri ile kadastro müdürlükleri, ilgili genel müdürlükler arasında düzenlenen protokol kapsamında alanı ortaklaşa belirler.
- Protokol yoksa koruma bölge kurulu; alanın krokisini ve ED-50 koordinat sisteminde 3 derecelik dilim orta meridyenindeki veya TUREF koordinat sistemindeki koordinatlarını, alanın niteliğini de belirterek kadastro müdürlüğüne gönderir. Kadastro müdürlüğü bu verilere dayanarak il, ilçe, köy veya mahalle, pafta, ada ve parsel bilgilerini; parselin tamamının veya bir bölümünün sit içinde ya da tescilsiz alanda kaldığını gösteren listeyi kurula iletir.
Bu usul, koruma kararının soyut bir alan tarifinden çıkarılıp tapu ve kadastro birimleri bakımından uygulanabilir taşınmaz listesine dönüştürülmesini sağlar.
2.4. Tapu siciline yazılacak belirtme
Kadastral eşleştirme tamamlandıktan sonra koruma bölge kurulunun tescil kararıyla birlikte talep gönderilir. Talep:
- İl merkez ilçe sınırları içindeki taşınmazlar için valinin yazısıyla,
- Diğer ilçe sınırları içindeki taşınmazlar için kaymakamın yazısıyla,
- Ayrıca koruma bölge kurulu müdürlüğünün doğrudan başvurusuyla yapılabilir.
Beyanlar sütunundaki belirtmenin içeriği statüye göre değişir:
- Korunması gerekli taşınmaz kültür varlığında, koruma grubu da gösterilerek “Korunması gerekli taşınmaz kültür varlığıdır”,
- Korunma alanında “Korunma alanıdır”,
- Sit alanında sitin türü, derecesi, parselin tamamının veya bir bölümünün sitte kaldığı ve varsa kesin yapılanma yasağı belirtilerek “Arkeolojik sit”, “Kentsel sit”, “Kentsel arkeolojik sit” veya “Tarihî sit” şeklinde belirtme yapılır.
2.5. Kamu orta malları ve tescilsiz alanlar
Mera, yaylak, kışlak, otlak, harman ve panayır yeri gibi sınırlandırılmış ve parsel numarası verilmiş kamu orta malları koruma statüsü içinde kalıyorsa, belirtme taşınmazın özel siciline yapılır.
Buna karşılık devletin hüküm ve tasarrufu altındaki kayalık, tepe, dağ ve kaynaklar gibi sahipsiz yerlerle deniz, göl, nehir, yol, meydan, köprü, yeşil alan ve park gibi tapu siciline tescil edilmeyen alanlarda beyanlar sütununa veya özel sicile belirtme yöntemi uygulanmaz. Bu alanlarda yeni bir sınırlandırma veya parsel ihdası yapılacaksa koruma bölge kurulunun izni gerekir.
3. Tabiat varlıkları ve doğal sitlerde belirtme
3.1. Kadastral bilgilerin belirlenmesi
Tabiat varlığı veya doğal sit alanı kadastral harita üzerinde gösterilmiyorsa, çevre ve şehircilik il müdürlüğü ile kadastro müdürlüğü ilgili protokol kapsamında alanı ortaklaşa belirler. Protokol yoksa çevre ve şehircilik il müdürlüğü:
- Krokiyi,
- ED-50 koordinat sisteminde 3 derecelik dilim orta meridyenindeki veya TUREF koordinat sistemindeki koordinatları,
- Alanın niteliğini kadastro müdürlüğüne gönderir.
Kadastro müdürlüğü de il, ilçe, köy veya mahalle, pafta, ada ve parsel bilgilerini; parselin tamamının veya bir bölümünün sit içinde ya da tescilsiz alanda kaldığını gösteren listeyi il müdürlüğüne iletir.
3.2. Doğal sit ve tabiat varlığı belirtmeleri
Çevre ve şehircilik il müdürlüğünün yazısıyla, taşınmazın beyanlar sütununa durumuna göre şu belirtmelerden biri konulur:
- “Doğal Sit-Kesin Korunacak Hassas Alandır”,
- “Doğal Sit-Nitelikli Doğal Koruma Alanıdır”,
- “Doğal Sit-Sürdürülebilir Koruma ve Kontrollü Kullanım Alanıdır”,
- “Tabiat varlığıdır”.
Doğal sit alanında kesin yapılanma yasağı varsa bu bilgi de belirtmede gösterilir.
3.3. Kamu orta malı ve tescilsiz alan ayrımı
Tabiat varlığı veya doğal sit alanı, parsel numarası verilmiş bir kamu orta malı içinde kalıyorsa belirtme özel sicile yapılır. Tescilsiz kayalık, tepe, genel su, yol, meydan, köprü, yeşil alan ve park gibi alanlarda ise bu belirtme yöntemi uygulanmaz. Yeni sınırlandırma veya parsel ihdası için tabiat varlıklarını koruma bölge komisyonunun izni gerekir.
4. Kesin yapılanma yasağına aykırı yapı veya eklenti
Tapu sicilinde tescilli kültür veya tabiat varlığının bulunduğu taşınmazda, kesin yapılanma yasağına aykırı yapı ya da kanuna aykırı eklenti bulunduğu ilgili idarece bildirilirse beyanlar sütununa:
Kesin yapılanma yasağına aykırı yapı veya eklenti vardır.
Belirtmesi konulur.
Bu belirtmenin kaldırılması için aykırı yapının yıkıldığının veya aykırılığın giderildiğinin ilgili idarece bildirilmesi gerekir. Terkin, ilgili idarenin resmî bildirimine dayanır.
5. Kadastro çalışmalarında zilyetlikle iktisap yasağı
Aşağıdaki taşınmazlar zilyetlik yoluyla iktisap edilemez:
- Koruma bölge kurulunca birinci grup olarak tescil ve ilan edilen kültür varlıklarının bulunduğu taşınmazlar,
- Birinci derece arkeolojik sit alanlarındaki taşınmazlar,
- İkinci derece arkeolojik sit alanlarındaki taşınmazlar.
Kadastro çalışmasına başlamadan önce ilgili koruma bölge kurulu müdürlüğüyle yazışılır. Çalışma alanında bu nitelikte taşınmaz bulunup bulunmadığı sorulur; varsa teknik mevzuata uygun harita üzerinde veya zeminde sınırlarının gösterilmesi sağlanır. Bu taşınmazlarda zilyetlik hükümlerine dayanılarak kadastro tespiti yapılamaz.
Buradaki kritik ayrım şudur: her sit alanı için genel bir zilyetlikle iktisap yasağı kurulmamıştır. Yasak, birinci grup kültür varlığı bulunan taşınmazlarla birinci ve ikinci derece arkeolojik sit alanları bakımından uygulanır.
6. Belirtme bulunan taşınmazlarda devir rejimi
6.1. Hazine ve diğer kamu kurumlarına ait taşınmazlar
Hazineye veya diğer kamu kurum ve kuruluşlarına ait olup usulüne uygun biçimde tescil ve ilan edilmiş koruma statüsündeki taşınmazların gerçek veya tüzel kişilere satılması ya da hibe edilmesi izin koşuluna bağlıdır.
| Koruma statüsü | Aranacak izin |
|---|---|
| Korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı veya korunma alanı | Kültür ve Turizm Bakanlığı |
| Korunması gerekli taşınmaz tabiat varlığı veya korunma sınırı | Çevre ve Şehircilik Bakanlığı |
| Kültür ve tabiat statülerinin çakışması | Her iki Bakanlık |
İzin değerlendirmesinde taşınmazın malikinin kamu kurumu olması belirleyicidir. Koruma statüsü tek başına, özel kişiye ait her taşınmaz için bakanlık izni gerektiği sonucunu doğurmaz.
6.2. Gerçek kişiler ve kamu dışındaki tüzel kişiler
Gerçek kişi veya kamu kurumu niteliğinde olmayan tüzel kişi adına kayıtlı koruma statüsündeki taşınmazların:
- Devir ve temliki,
- Üzerinde ayni hak kurulması için Kültür ve Turizm Bakanlığı veya Çevre ve Şehircilik Bakanlığı izni aranmaz.
Bununla birlikte resmî senette iki husus açıkça yer almalıdır:
- Taşınmazın korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı, korunma alanı, tabiat varlığı veya sit alanı olduğu,
- Taşınmazda yapılacak her türlü uygulamadan önce ilgili koruma bölge kurulundan ve/veya tabiat varlıklarını koruma bölge komisyonundan izin alınması gerektiği.
Bu düzenleme, mülkiyet devrini bakanlık iznine bağlamamakta; fakat yeni malikin koruma statüsünün uygulamaya yönelik sonuçlarını bilmesini sağlamaktadır.
7. Kültür varlıkları yönünden izin gerektiren işlemler
Korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı parselleri, kültür varlığının niteliğini etkileyen biçimde ayrılamaz veya birleştirilemez. Koruma bölge kurulu; kültür varlığı parsellerindeki, sit alanlarındaki ve korunma alanlarındaki çeşitli fizikî ve kadastral işlemler hakkında karar verir. Kurulun inşaî ve fizikî müdahalelere ilişkin karar görevi, ruhsat gerektirmeyen tamirat ve tadilatlar dışındaki uygulamaları kapsar; ruhsat gerektirmeyen işlerde KUDEB’in görevleri ayrıca dikkate alınır.
Kadastro müdürlüğünün koruma bölge kurulundan izin alması gereken başlıca işlemler iki gruptur:
7.1. Cins değişikliği gerektiren fizikî işlemler
- Yeni inşaat,
- Kısmi veya tamamen yıkım,
- Restorasyon,
- Taşınmazın cinsini değiştiren benzeri uygulamalar.
7.2. Yüzölçümünü değiştiren işlemler
- Yola terk,
- Yoldan ihdas,
- Ayırma,
- Birleştirme,
- Yüzölçümünü etkileyen benzeri işlemler.
İzin yazısında yalnız işlemin uygun görülüp görülmediği sorulmaz. Aynı zamanda taşınmazda:
- Kesin yapılanma yasağı bulunup bulunmadığı,
- Kesin yapılanma yasağına aykırı yapı veya eklenti bulunup bulunmadığı soru konusu edilir.
Koruma bölge kurulu işleme izin vermez ve cevabında kesin yapılanma yasağı ya da yasağa aykırı yapı veya eklenti bulunduğunu bildirirse kurul yazısı, gerekli belirtmelerin yapılması için tapu müdürlüğüne gönderilir.
Yetkili kurul, taşınmazın bulunduğu yere göre belirlenir. Malik ikametgâhı, başvuru yapılan tapu müdürlüğü veya tarafların tercihi yetki ölçütü değildir.
8. KUDEB'in rolü
Koruma, Uygulama ve Denetim Büroları kültür varlıklarına ilişkin uygulama ve denetimleri yürütmek üzere büyükşehir belediyeleri, valilikler ve izin verilen belediyeler bünyesinde kurulabilir.
8.1. Yer bakımından yetki
- Belediye bünyesindeki KUDEB, belediye ve mücavir alan sınırları içinde yetkilidir.
- İl özel idaresi bünyesindeki KUDEB, belediye ve mücavir alan sınırları dışında yetkilidir.
- Büyükşehir içindeki ilçe belediyesinde KUDEB kurulamıyorsa görevleri büyükşehir belediyesi KUDEB'i yürütür.
- İl veya ilçe belediyesinde KUDEB kurulmamış ya da kurulamamışsa, Bakanlık bu belediyelerin sınırları ve mücavir alanları içindeki yetki ve görevleri ilin özel idaresine devredebilir.
8.2. Proje uygulamalarında işlev
KUDEB; taşınmaz kültür varlıkları, korunma alanları ve doğal sit dışındaki sitlerde özgün biçim ve malzemeye uygun tadilat ve tamiratı denetler, uygun bulunanlara onarım uygunluk belgesi düzenler, onaylı rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerinin uygulanmasını denetler ve projesine uygun tamamlanan uygulamalar için kullanma izin belgesi düzenler.
KUDEB tarafından:
- Projenin uygun tamamlandığına ilişkin yazı,
- Kullanma izin belgesi bulunuyorsa proje tadilatına ilişkin talep, koruma bölge kuruluna yeniden gönderilmeden karşılanabilir.
Bu kolaylık, herhangi bir belgesiz tadilatı kapsamaz; iki belgenin birlikte varlığına bağlıdır.
9. Tabiat varlıkları ve doğal sitler yönünden izin
Tabiat varlığı veya doğal sit alanındaki:
- Yeni inşaat,
- Kısmi veya tam yıkım,
- Restorasyon,
- Cins değişikliğine yol açan diğer işlemler,
- Yola terk,
- Yoldan ihdas,
- Ayırma,
- Birleştirme gibi taleplerde kadastro müdürlüğü ilgili tabiat varlıklarını koruma bölge komisyonundan izin alır.
İzin talebinde ayrıca kesin yapılanma yasağı ile yasağa aykırı yapı veya eklenti bulunup bulunmadığı sorulur. Komisyon işleme izin vermez ve cevabında bu durumlardan birini bildirirse yazı gerekli belirtmeler için tapu müdürlüğüne gönderilir.
Kültür varlıkları yönündeki kurul ile tabiat varlıkları yönündeki komisyonun işlevleri benzer görünse de yetkili organlar karıştırılmamalıdır.
10. Özel kanunla başka idareye verilen yetki
Koruma bölge kurulu müdürlüğüne, KUDEB'e, çevre ve şehircilik il müdürlüğüne veya tabiat varlıklarını koruma bölge komisyonuna verilen bir görev, özel bir kanunla başka idareye bırakılmış olabilir. Böyle bir durumda genel yetki düzeni değil, özel kanunun görevlendirdiği idare esas alınır.
Karar sırası şöyledir:
- İşlem kültür veya tabiat varlığı koruma rejimine giriyor mu?
- Normalde hangi kurul, komisyon veya birim yetkili?
- Bu alan için özel kanunla başka idareye verilmiş özel bir yetki var mı?
- Varsa işlem o özel idare üzerinden yürütülür.
11. Harç muafiyeti sistemi
Harç muafiyeti tek bir “koruma belirtmesi var mı?” sorusuyla çözülemez. Statü, işlem türü, kesin yapılanma yasağı, aykırı yapı veya eklenti, kullanım biçimi ve yasağın kapsadığı alan birlikte değerlendirilir.
11.1. Korunması gerekli taşınmaz kültür varlığında devir ve iktisap
Taşınmazın beyanlar sütununda “Korunması gerekli taşınmaz kültür varlığıdır” belirtmesi varsa, devir ve iktisap işlemleri tapu ve kadastro harçlarından muaftır.
Belirtme henüz konulmamış olsa bile ilgili kurulun, işleme konu taşınmaz hakkında korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı tescil kararı alındığını yazıyla bildirmesi de devir ve iktisap muafiyetinin uygulanması için yeterlidir.
11.2. Diğer tapu işlemleri
Korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı belirtmesi bulunan taşınmazlarda devir ve iktisap dışındaki diğer tapu işlemleri de harç muafiyetinden yararlanır. Ancak burada belirtmenin sicilde bulunması önem taşır.
11.3. Muafiyeti kaldıran iki özel durum
Aşağıdaki hâllerde muafiyet uygulanmaz:
- Kanuna aykırı eklenti bulunan taşınmaz kültür varlığında, eklenti yıkılıncaya veya aykırılık giderilinceye kadar.
- Boğaziçi Kanununa göre Boğaziçi Sahil Şeridi veya Öngörünüm Bölgesinde bulunup konut ya da işyeri olarak kullanılan taşınmaz kültür varlığında.
İstanbul'daki ilgili tapu müdürlüğü, taşınmazın bu bölgelerde bulunup bulunmadığını ve konut veya işyeri olarak kullanılıp kullanılmadığını Boğaziçi İmar Müdürlüğünden sorar; işlem alınan cevaba göre sonuçlandırılır.
11.4. Yalnız korunma alanı belirtmesi
Taşınmaz korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı değil, yalnız “Korunma alanıdır” belirtmesine sahipse harç muafiyeti yoktur. Korunma alanı ile korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı statüsü bu nedenle kesin biçimde ayrılmalıdır.
11.5. Sit alanlarında kesin yapılanma yasağı
Arkeolojik, kentsel, kentsel arkeolojik, tarihî veya doğal sit belirtmesi bulunan taşınmazda kesin yapılanma yasağı getirilmişse bütün tapu ve kadastro işlemleri harçtan muaftır.
Bununla birlikte kesin yapılanma yasağına aykırı yapı varsa, yapı yıkılıncaya kadar muafiyet uygulanmaz.
11.6. Tabiat varlığı belirtmesi veya yasaksız sit
Yalnız “Tabiat varlığıdır” belirtmesi bulunması harç muafiyeti doğurmaz. Aynı şekilde arkeolojik, kentsel, kentsel arkeolojik, tarihî veya doğal sit belirtmesi bulunmasına rağmen kesin yapılanma yasağı yoksa muafiyet uygulanmaz.
11.7. Kesin yapılanma yasağının taşınmazın bir bölümünde bulunması
Kesin yapılanma yasağı parselin yalnız bir kısmına ilişkinse, muafiyet yasağın kapsadığı alan oranında uygulanır.
Örnek: 10.000 m² yüzölçümlü parselin 3.000 m²'si kesin yapılanma yasağı kapsamındaysa harç muafiyeti oranı yüzde 30'dur. Parselin kalan yüzde 70'i için muafiyet uygulanmaz.
11.8. Eski veya yetersiz belirtmeler
Belirtme eski tarihte yapılmışsa veya kayıt, muafiyet koşullarını açıkça göstermiyorsa ilgili koruma organına soru yöneltilir.
- Arkeolojik, kentsel, kentsel arkeolojik, tarihî veya doğal sitte; kesin yapılanma yasağı bulunup bulunmadığı, yasağa aykırı yapı olup olmadığı ve yasağın taşınmazın ne kadarlık kısmına ilişkin olduğu sorulur.
- Taşınmaz kültür varlığında; kanuna aykırı eklenti bulunup bulunmadığı sorulur.
Cevapta kesin yapılanma yasağı, yasağa aykırı yapı veya kanuna aykırı eklenti bulunduğu bildirilirse bu durum beyanlar sütununa yazılır.
12. Karar tabloları
12.1. Belirtme için yetkili makam
| Durum | Esas karar veya bildirim | Sicilde yapılacak işlem |
|---|---|---|
| Kültür varlığı, korunma alanı, arkeolojik/kentsel/kentsel arkeolojik/tarihî sit | Koruma bölge kurulu kararı; valilik, kaymakamlık veya kurul müdürlüğü talebi | Beyanlar sütununa uygun belirtme |
| Tabiat varlığı veya doğal sit | Çevre ve şehircilik il müdürlüğü yazısı ve ilgili koruma kararı | Beyanlar sütununa uygun belirtme |
| Parsel numaralı kamu orta malı | Aynı yetkili karar veya bildirim | Özel sicile belirtme |
| Tescilsiz yol, park, genel su, kayalık vb. | Standart belirtme uygulanmaz | Yeni sınırlandırma veya parsel ihdası için kurul/komisyon izni |
| Kesin yapılanma yasağına aykırı yapı veya eklenti | İlgili idarenin bildirimi | Beyanlar sütununa aykırılık belirtmesi |
| Aykırılığın giderilmesi | İlgili idarenin bildirimi | Belirtmenin terkini |
12.2. Devirde izin
| Malik | Statü | Bakanlık izni |
|---|---|---|
| Hazine veya kamu kurumu | Kültür varlığı / korunma alanı | Kültür ve Turizm Bakanlığı |
| Hazine veya kamu kurumu | Tabiat varlığı / korunma sınırı | Çevre ve Şehircilik Bakanlığı |
| Hazine veya kamu kurumu | Çakışan kültür ve tabiat statüsü | Her iki Bakanlık |
| Gerçek kişi veya kamu dışı tüzel kişi | Kültür, tabiat, korunma veya sit statüsü | Devir veya ayni hak için bakanlık izni aranmaz; resmî senette koruma statüsü ve uygulama öncesi izin gereği belirtilir |
12.3. Harç muafiyeti
| Durum | Sonuç |
|---|---|
| Kültür varlığı belirtmesi bulunan taşınmazın devir ve iktisabı | Muaf |
| Belirtme yok, fakat kurul tescil kararını yazıyla bildirmiş; işlem devir veya iktisap | Muaf |
| Kültür varlığı belirtmesi bulunan taşınmazda diğer tapu işlemleri | Muaf |
| Yalnız korunma alanı belirtmesi | Muaf değil |
| Sit belirtmesi + kesin yapılanma yasağı | Bütün tapu ve kadastro işlemleri muaf |
| Sit belirtmesi var, kesin yapılanma yasağı yok | Muaf değil |
| Yalnız tabiat varlığı belirtmesi | Muaf değil |
| Yasağa aykırı yapı veya kanuna aykırı eklenti | Giderilinceye kadar muaf değil |
| Kesin yapılanma yasağı parselin bir bölümünde | Alan oranında kısmi muafiyet |
| Boğaziçi Sahil Şeridi/Öngörünüm Bölgesi içinde konut veya işyeri olarak kullanılan kültür varlığı | Muaf değil |
13. Çözümlü uygulamalar
Uygulama 1 — Kısmen sitte kalan parsel
Olay: Bir parselin yalnız kuzey bölümü ikinci derece arkeolojik sit alanında kalmakta ve bu bölümde kesin yapılanma yasağı bulunmaktadır.
Belirleyici bilgiler: Sit türü, derecesi, parselin kısmen sitte kalması ve kesin yapılanma yasağı.
Uygulanacak yol: Beyanlar sütunundaki belirtmede bu dört unsur birlikte gösterilir. Yalnız “sit alanıdır” biçimindeki genel bir ifade yeterli değildir.
Sonuç: Belirtme, parselin tamamının değil bir bölümünün sitte kaldığını ve varsa yasağın kapsamını açıkça yansıtmalıdır.
Uygulama 2 — Kamu orta malında doğal sit
Olay: Parsel numarası verilmiş bir mera, doğal sit alanı içinde kalmaktadır.
Belirleyici bilgi: Taşınmazın kamu orta malı olarak sınırlandırılmış ve parsel numarası verilmiş olması.
Sonuç: Doğal sit belirtmesi tapu kütüğüne değil, meranın özel siciline yapılır.
Uygulama 3 — Tescilsiz parkta yeni parsel oluşturulması
Olay: Tapu siciline tescil edilmemiş bir park alanı kültür varlığı koruma alanında kalmakta ve bu alanda yeni parsel ihdası istenmektedir.
Belirleyici bilgi: Alanın tescilsiz olması.
Sonuç: Standart beyan belirtmesi uygulanmaz; yeni sınırlandırma veya parsel ihdası için koruma bölge kurulunun izni gerekir.
Uygulama 4 — Özel kişiye ait kültür varlığının satışı
Olay: Gerçek kişi adına kayıtlı korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı satılacaktır.
Belirleyici bilgi: Malik özel kişidir; taşınmaz kamu mülkiyetinde değildir.
Sonuç: Kültür ve Turizm Bakanlığı izni aranmaz. Resmî senette taşınmazın koruma statüsü ve her türlü uygulama öncesinde ilgili koruma kurulundan izin alınması gerektiği belirtilir.
Uygulama 5 — Kamu taşınmazında çakışan statü
Olay: Bir kamu kurumuna ait taşınmaz hem korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı hem tabiat varlığı statüsündedir ve gerçek kişiye satılacaktır.
Belirleyici bilgiler: Kamu mülkiyeti ve çakışan koruma statüsü.
Sonuç: Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Çevre ve Şehircilik Bakanlığının her ikisinin izni aranır.
Uygulama 6 — KUDEB belgeleri bulunan proje tadilatı
Olay: Onaylı restorasyon projesi tamamlanmış, KUDEB projenin uygun tamamlandığına ilişkin yazıyı ve kullanma izin belgesini düzenlemiştir. Daha sonra proje tadilatı talep edilmiştir.
Belirleyici bilgi: Gerekli iki KUDEB belgesi birlikte vardır.
Sonuç: Proje tadilatı talebi koruma bölge kuruluna yeniden gönderilmeden karşılanabilir.
Uygulama 7 — Kısmi harç muafiyeti
Olay: 8.000 m² parselin 2.000 m²'sinde kesin yapılanma yasağı vardır.
Hesap: 2.000 / 8.000 = 0,25.
Sonuç: Harç muafiyeti yüzde 25 oranında uygulanır.
Uygulama 8 — Eski belirtmede yasak bilgisi yok
Olay: Arkeolojik sit belirtmesi yıllar önce konulmuştur; kayıtta kesin yapılanma yasağı ve yasağın alanı görülmemektedir.
Sonuç: İlgili koruma bölge kurulundan kesin yapılanma yasağı bulunup bulunmadığı, yasağa aykırı yapı olup olmadığı ve varsa yasağın parselin ne kadarlık kısmını kapsadığı sorulur. Muafiyet alınan cevaba göre belirlenir.
14. Karşılaştırmalı olaylar
14.1. Aynı statü, farklı malik
- Olay A: Kültür varlığı kamu kurumuna aittir ve özel şirkete satılacaktır. Kültür ve Turizm Bakanlığı izni aranır.
- Olay B: Aynı nitelikteki taşınmaz gerçek kişiye aittir ve başka bir kişiye satılacaktır. Bakanlık izni aranmaz; resmî senette koruma statüsü ve uygulama öncesi izin gereği gösterilir.
Sonucu değiştiren unsur, koruma statüsü değil malikin kamu kurumu olup olmamasıdır.
14.2. Aynı sit belirtmesi, farklı yapılanma yasağı
- Olay A: Arkeolojik sit belirtmesi vardır ve kesin yapılanma yasağı getirilmiştir. Tapu ve kadastro işlemleri harçtan muaftır.
- Olay B: Arkeolojik sit belirtmesi vardır fakat kesin yapılanma yasağı yoktur. Harç muafiyeti uygulanmaz.
Sonucu değiştiren unsur, sit belirtmesinin yanında kesin yapılanma yasağının bulunmasıdır.
14.3. Aynı yasak, farklı alan kapsamı
- Olay A: Kesin yapılanma yasağı parselin tamamındadır. Muafiyet tam uygulanır.
- Olay B: Yasak parselin yüzde 40'ındadır. Muafiyet yalnız yüzde 40 oranında uygulanır.
Sonucu değiştiren unsur, yasağın parsel alanı içindeki oranıdır.
14.4. Aynı fizikî durum, farklı koruma organı
- Olay A: Restorasyon talebi tarihî sit alanındadır. Koruma bölge kurulunun izni alınır.
- Olay B: Restorasyon talebi doğal sit alanındadır. Tabiat varlıklarını koruma bölge komisyonunun izni alınır.
Sonucu değiştiren unsur, alanın kültür varlığı mı yoksa tabiat varlığı rejiminde mi bulunduğudur.
15. Karıştırılabilecek ayrımlar
- Tescil kararı ile tapu belirtmesi aynı işlem değildir. Koruma organı statüyü belirler; tapu müdürlüğü bildirime dayanarak sicilde belirtme yapar.
- Korunma alanı, kültür varlığının kendisi değildir. Yalnız korunma alanı belirtmesi harç muafiyeti sağlamaz.
- Doğal sit, kültür sitlerinden ayrı usule tabidir. Kültür sitlerinde kurul, doğal sitte komisyon ve çevre ve şehircilik il müdürlüğü öne çıkar.
- Parsel numaralı kamu orta malı ile tescilsiz alan aynı değildir. İlki özel sicilde belirtme alabilir; ikincisinde standart belirtme uygulanmaz.
- Özel kişiye ait koruma statülü taşınmazın devri bakanlık iznine bağlı değildir. Ancak yeni uygulamalar için kurul veya komisyon izni gereği resmî senette gösterilir.
- Sit belirtmesi tek başına harç muafiyeti için yeterli değildir. Kesin yapılanma yasağı aranır.
- Tabiat varlığı belirtmesi tek başına harç muafiyeti oluşturmaz.
- Kesin yapılanma yasağına aykırı yapı muafiyeti durdurur. Yapı yıkılıncaya kadar muafiyet uygulanmaz.
- Kısmi yasakta muafiyet de kısmidir. Tam parsel muafiyeti uygulanmaz.
- Eski kayıtta bilgi yoksa varsayım yapılmaz. İlgili kurul veya komisyondan kapsamlı bilgi istenir.
16. Hızlı tekrar
- Kültür varlığı, korunma alanı ve doğal sit dışındaki sitlerin tescil ve terkin kararında koruma bölge kurulu belirleyicidir.
- Doğal sit ve tabiat varlığı belirtmesi çevre ve şehircilik il müdürlüğünün yazısıyla yapılır.
- Parsel numaralı kamu orta malında belirtme özel sicile yazılır; tescilsiz yol, park ve genel sularda standart belirtme uygulanmaz.
- Kesin yapılanma yasağına aykırı yapı veya eklenti, ilgili idarenin bildirimiyle beyanlar sütununa yazılır; giderildiği yine ilgili idarece bildirilince terkin edilir.
- Birinci grup kültür varlığı bulunan taşınmazlarla birinci ve ikinci derece arkeolojik sitlerde zilyetlikle iktisap yoktur.
- Kamu mülkiyetindeki kültür varlığında Kültür ve Turizm Bakanlığı, tabiat varlığında Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, çakışan statüde her iki Bakanlık izni aranır.
- Özel mülkiyette devir veya ayni hak için bakanlık izni aranmaz; resmî senette koruma statüsü ve uygulama öncesi izin gereği gösterilir.
- Kültür varlığı yönündeki fizikî ve yüzölçümü değiştirici işlemlerde kurul; tabiat varlığı ve doğal sitte komisyon izni gerekir.
- Kültür varlığı belirtmesi devir ve iktisapta; sicilde belirtme varsa diğer tapu işlemlerinde de harç muafiyeti sağlar.
- Yalnız korunma alanı, yalnız tabiat varlığı veya kesin yapılanma yasağı bulunmayan sit belirtmesi muafiyet sağlamaz.
- Kesin yapılanma yasağı sitte muafiyet doğurur; aykırı yapı muafiyeti kaldırır; kısmi yasakta oranlı muafiyet uygulanır.
- 2010/10 sayılı Genelge ile 26.07.2010 tarihli Genel Duyuru yürürlükten kaldırılmıştır.
17. Mini yoklamalar
Mini yoklama 1
Bir taşınmazın yalnız korunma alanında kalması, taşınmazı kendiliğinden korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı hâline getirir mi?
Mini yoklama 2
Gerçek kişiye ait doğal sit alanındaki bir taşınmazın satışı için Çevre ve Şehircilik Bakanlığı izni gerekir mi?
Mini yoklama 3
Kesin yapılanma yasağı parselin yüzde 60'ında bulunuyorsa harç muafiyeti hangi oranda uygulanır?
Mini yoklama 4
Parsel numarası verilmiş bir merada kültür varlığı belirtmesi nereye yazılır?
Mini yoklama cevapları
- Hayır. Korunma alanı ile korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı farklı statülerdir.
- Hayır. Özel mülkiyette devir için bakanlık izni aranmaz; resmî senette koruma statüsü ve uygulama öncesi izin gereği gösterilir.
- Yüzde 60 oranında.
- Kamu orta malına ait özel sicile.