Derneklerin Kurumsal Yapısı ve Taşınmaz İşlemleri

2006/3 (1619) Sayılı Dernekler Kanunu Genelgesi

Bu konu; derneklerin temel kavramlarını, tüzel kişilik kazanma anını, zorunlu organlarını, faaliyet sınırlarını, üst kuruluşlarını, taşınmaz işlemlerinde aranacak karar ve belgeleri, kamu yararına çalışma statüsünü ve faaliyetin sona erme yollarını birlikte ele alır. Tapu uygulaması bakımından konunun merkezi, dernek veya üst kuruluş adına taşınmaz tasarrufunda bulunacak kişinin yetkisinin hangi karar ve belgelerle ortaya konulacağıdır.

Öğrenme hedefleri

Bu konuyu tamamlayan öğrenci:

• Dernek, platform, üst kuruluş, şube ve temsilcilik kavramlarını ayırt eder,
• Derneğin tüzel kişiliği hangi anda kazandığını belirler,
• Zorunlu organlarla sonradan oluşturulabilecek organlar arasındaki yetki sınırını açıklar,
• Derneğin yurt dışındaki faaliyet ve üyelik serbestliğini, yabancı derneğin Türkiye’deki faaliyet izin rejiminden ayırır,
• Federasyon ve konfederasyonun kuruluş şartlarını karşılaştırır,
• Taşınmaz alım ve satımında genel kurul ile yönetim kurulunun işlevlerini ayırır,
• Tapu işleminde yetki belgesi, genel kurul kararı ve yönetim kurulu kararının hangi durumda birlikte aranacağını belirler,
• Kamu yararına çalışan derneklerin işlem usulü ile harç muafiyeti arasındaki farkı açıklar,
• Derneğin kendiliğinden, genel kurul kararıyla veya mahkeme kararıyla sona erdiği hâlleri ayırt eder.

1. Kavramsal çerçeve

1.1. Dernek

Dernek; gerçek veya tüzel en az yedi kişinin, kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere bilgi ve çalışmalarını sürekli biçimde birleştirmesiyle oluşan tüzel kişiliğe sahip kişi topluluğudur.

Bu tanımda beş unsur birlikte bulunur:

1. Kurucular gerçek veya tüzel kişi olabilir (TMK m.56).
2. Sayı en az yedidir.
3. Amaç belirli ve ortaktır.
4. Birliktelik kazanç paylaşmaya değil ortak amaca yöneliktir.
5. Bilgi ve çalışmalar sürekli biçimde birleştirilir ve oluşum tüzel kişilik taşır.

Bu unsurlardan biri eksikse oluşum, burada açıklanan dernek tanımına tam olarak uymaz. Özellikle geçici ve tüzel kişiliği bulunmayan ortak girişimler dernek değil, şartları varsa platform niteliği taşır.

1.2. Yerleşim yeri, merkez, mülki idare amiri ve dernekler birimi

Kavram	Anlamı
Derneğin yerleşim yeri	Yönetim faaliyetlerinin yürütüldüğü yer
Dernek merkezi	Yerleşim yerinin bulunduğu il veya ilçe
Mülki idare amiri	Dernek merkezinin bulunduğu yerin valisi veya kaymakamı
Dernekler birimi	İllerde il dernekler müdürlüğü; büyükşehir belediyesi sınırları dışında kalan ilçelerde dernekler büro şefliği

Yerleşim yeri fiziksel ve yönetsel faaliyet noktasını, merkez ise bu yerin bağlı bulunduğu il veya ilçeyi ifade eder. Mülki idare amiri bir makamı; dernekler birimi ise başvuruların ve kayıt işlemlerinin yürütüldüğü idari birimi anlatır.

1.3. Platform, üst kuruluş, şube ve temsilcilik

Platform, derneklerin kendi aralarında veya vakıf, sendika ve benzeri sivil toplum kuruluşlarıyla ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere girişim, hareket ve benzeri adlarla oluşturdukları geçici birlikteliktir. Platformun tüzel kişiliği yoktur.

Üst kuruluş, derneklerin oluşturduğu tüzel kişiliğe sahip federasyonları ve federasyonların oluşturduğu konfederasyonları kapsar.

Şube ve temsilcilik, bir derneğe bağlı olarak faaliyetlerin yürütülmesi amacıyla açılan alt birimlerdir. Düzenlemede her ikisi de tüzel kişiliği bulunmayan ve bünyesinde organları bulunan bağlı birim olarak açıklanır.

Bu kavramlar arasındaki temel ayrım şöyledir:

• Platform geçici ve tüzel kişiliksiz bir ortaklıktır.
• Federasyon ve konfederasyon tüzel kişiliğe sahip üst kuruluşlardır.
• Şube ve temsilcilik, bağımsız üst kuruluş değil derneğe bağlı alt birimlerdir.

2. Tüzel kişiliğin kazanılması ve kuruluş işlemlerinin devamı

Dernek; kuruluş bildirimi, dernek tüzüğü ve gerekli belgeler yerleşim yerinin bulunduğu yerin en büyük mülki idare amirine verildiği anda tüzel kişilik kazanır. Tüzel kişilik için ayrıca bir tescil kararının, izin işleminin veya sonraki idari kaydın tamamlanması beklenmez.

Belge tesliminden sonra yürütülen işlemler tüzel kişiliğin doğum anını değiştirmez. İdari süreç şu şekilde ilerler:

1. Kuruluş bildirimi, gün ve saat belirtilerek dernekler birimine havale edilir.
2. Başvuru sahibine kuruluş bildirimi ve eklerinin alındığını gösteren alındı belgesi verilir.
3. Dernek, dernek kütüğüne kaydedilir.
4. Başvuru ilçe dernekler birimine yapılmışsa kuruluş bildirimi ile dernek tüzüğünün ikişer örneği yedi gün içinde il dernekler müdürlüğüne gönderilir.

Karar noktası

Bir olayda belgelerin teslim tarihi ile havale, alındı belgesi veya kütüğe kayıt tarihi farklıysa tüzel kişiliğin kazanıldığı an, belgelerin en büyük mülki idare amirine verildiği andır. Sonraki işlemler başvurunun idari takibini sağlar.

3. Organlar ve faaliyet düzeni

3.1. Zorunlu organlar

Derneğin üç zorunlu organı vardır:

• Genel kurul,
• Yönetim kurulu,
• Denetim kurulu.

Dernek, bunların dışında başka organlar da oluşturabilir. Ancak sonradan oluşturulan bir organa zorunlu organların görev, yetki ve sorumlulukları devredilemez. Örneğin danışma kurulu kurulabilir; fakat denetim kuruluna ait görevler danışma kuruluna bırakılarak denetim kurulu işlevsiz hâle getirilemez.

3.2. Faaliyetlerin kapsamı ve sınırı

Dernekler, amaçlarını gerçekleştirmek üzere tüzüklerinde belirtilen çalışma konuları ve biçimleri doğrultusunda faaliyette bulunur. Tüzükte bir amacın veya çalışma biçiminin yazılı olması, yasaklanan ya da izne bağlanan faaliyetleri kendiliğinden serbest hâle getirmez. Bu alanlarda ilgili özel kanun hükümleri saklıdır.

Faaliyetlere ilişkin yasak ve sınırlamalara aykırılık bulunduğunda faaliyetten alıkoyma, doğrudan yönetim kurulu veya mülki idare amiri kararıyla kurulmuş otomatik bir sonuç değildir. Cumhuriyet savcısının istemi üzerine mahkeme faaliyetten alıkoyma kararı verebilir.

Bu yapı iki aşamalı düşünülmelidir:

1. Önce faaliyet, derneğin amacı ve tüzüğündeki çalışma alanı bakımından değerlendirilir.
2. Ardından faaliyet için özel bir yasak veya izin rejimi bulunup bulunmadığı kontrol edilir.

4. Uluslararası faaliyet ve üst kuruluşlar

4.1. Uluslararası faaliyet

Dernekler, tüzüklerinde gösterilen amaçları gerçekleştirmek üzere uluslararası faaliyette bulunabilir ve yurt dışında şube açabilir.

Türkiye’de kurulan bir dernek, tüzüğündeki amaçları gerçekleştirmek üzere yurt dışında kurulmuş dernek veya kuruluşlara da üye olabilir. TMK m.91 bu üyeliği faaliyet serbestliği kapsamında düzenler; Bakanlar Kurulu izni şartı öngörmez.

Bu serbestlik, yabancı bir derneğin Türkiye’de faaliyette bulunmasıyla karıştırılmamalıdır. TMK m.92 uyarınca yabancı derneğin Türkiye’de faaliyet ve iş birliği, şube açma veya üst kuruluşlara katılma işlemlerinde Dışişleri Bakanlığının görüşü alınarak İçişleri Bakanlığının izni aranır.

4.2. Federasyon ve konfederasyon

Üst kuruluş	Kurucular	Asgari sayı	Ortak şart	Tüzel kişiliğin kazanılması
Federasyon	Dernekler	En az 5	Kuruluş amaçlarının aynı olması	Kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli belgelerin en büyük mülki idare amirine verilmesi
Konfederasyon	Federasyonlar	En az 3	Kuruluş amaçlarının aynı olması	Kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli belgelerin en büyük mülki idare amirine verilmesi

Her federasyonun ve konfederasyonun bir tüzüğü bulunur. Her iki üst kuruluş da gerekli belgelerin teslimiyle tüzel kişilik kazanır. Temel fark, kurucu birimlerin türü ve asgari sayıdır: federasyonu dernekler, konfederasyonu federasyonlar kurar.

5. Derneklerin ve üst kuruluşların taşınmaz tasarrufları

Taşınmaz işlemleri, iç karar düzeni ile dışarıya karşı temsil ve yetki belgesinin birlikte değerlendirilmesini gerektirir. Yalnızca bir yönetim kurulu kararı veya yalnızca mülki idare amirinden alınan yetki belgesi, bütün ihtimallerde tek başına yeterli kabul edilmez.

5.1. Taşınmaz satın alma ve satmada iç karar düzeni

Dernek, genel kurulun yetki vermesi üzerine yönetim kurulu kararıyla taşınmaz satın alabilir veya taşınmazını satabilir.

Burada iki ayrı işlev vardır:

• Genel kurul, yönetim kuruluna taşınmaz işlemi yapma yetkisi verir.
• Yönetim kurulu, verilen yetki çerçevesinde somut işlem hakkında karar alır ve dernek adına işlem yapacak kişileri belirler.

Genel kurul yetkisi olmadan yalnız yönetim kurulu kararıyla satın alma veya satış yoluna gidilmesi, iç karar zincirini eksik bırakır. Buna karşılık yalnız genel kurul kararı da somut işlemi yürütecek yönetim kurulu kararının yerini tutmaz.

5.2. Tasarrufun amaç ve tüzükle bağlantısı

Dernekler ve üst kuruluşlar, amaçlarını gerçekleştirmek amacıyla ve tüzüklerinde hüküm bulunması şartıyla taşınmaz tasarruflarında bulunabilir. Düzenlemede bu kapsamda şu işlemler örneklenir:

• Satış ve alım,
• Ayni hak kurulması,
• Bağışın kabulü veya bağışlama,
• Derneği borçlandıran ipotek işlemleri,
• Derneğin ipotek alacaklısı olması.

Bu nedenle bir işlemin yalnızca teknik olarak mümkün olması yeterli değildir. İşlem, derneğin amacıyla bağlantılı olmalı ve tüzükte bu tasarrufa dayanak oluşturacak hüküm bulunmalıdır.

5.3. Tapu işleminde aranacak yetki ve karar belgeleri

Dernek veya üst kuruluş adına taşınmaz tasarrufunda bulunulurken mahallin en büyük mülki idare amirinden Tapu Kanununda öngörülen yetki belgesi alınır. Bu belgede:

• Dernek veya üst kuruluş adına işlem yapmaya yetkili kişiler,
• Taşınmaza ilişkin tasarrufun türü açıkça belirtilmelidir.

Ayrıca yönetim kurulu kararının noter veya dernekler birimi tarafından tasdik edilmiş örneği ibraz edilir. Yönetim kurulu kararında yetkili kişilerin kimlik bilgileri açıklanmalıdır.

Genel kurul kararının tüzüğe aykırı bulunup bulunmadığı konusunda en büyük mülki idare amirinden ayrıca bir uygunluk belgesi alınması gerekmez. Yetki belgesi ile kararların işlevi birbirinden farklıdır:

• Yetki belgesi, dışarıya karşı temsil ve işlem yetkisini ortaya koyar,
• Genel kurul kararı, yönetim kuruluna iç yetki verir,
• Yönetim kurulu kararı, somut işlemi ve işlem yapacak kişileri belirler.

5.4. Yetki belgesi tasarrufu açıkça göstermiyorsa

Yetki belgesinde taşınmaz tasarrufunun türü açıkça yazılmışsa belge, yönetim kurulu kararıyla birlikte değerlendirilir. Buna karşılık yetki belgesi yalnızca genel kurul kararına atıf yapıyor ve taşınmaz tasarrufunu açıkça göstermiyorsa ek belge gerekir.

Bu durumda istenecek belgeler:

1. Yönetim kuruluna yetki veren genel kurul kararının noter veya dernekler birimi tarafından tasdikli örneği,
2. Yetkili kişilerin kimlik bilgilerini açıklayan yönetim kurulu kararının noter veya dernekler birimi tarafından tasdikli örneğidir.

Yetki belgesinin içeriği	Genel kurul kararının ibrazı	Yönetim kurulu kararı
Yetkililer ve taşınmaz tasarrufu açıkça yazılı	Yetki belgesinin yalnız atıfla yetinmediği durumda ayrıca aranması gerekmeyebilir	Tasdikli örnek ve yetkili kişilerin kimlik bilgileri gerekir
Tasarruf açık değil, yalnız genel kurul kararına atıf var	Yönetim kuruluna yetki veren tasdikli genel kurul kararı gerekir	Tasdikli örnek ve yetkili kişilerin kimlik bilgileri gerekir

5.5. Edinilen taşınmazın bildirilmesi

Dernek, edindiği taşınmazı tapuya tescil tarihinden itibaren bir ay içinde mülki idare amirliğine bildirmekle yükümlüdür. Sürenin başlangıcı yönetim kurulu kararı, sözleşme tarihi veya başvuru tarihi değil, tapuya tescil tarihidir.

5.6. Kamu yararına çalışan derneklerle diğer derneklerin işlem usulü

Taşınmaz tasarrufunda yetki ve belge düzeni bakımından kamu yararına çalışan derneklerle diğer dernekler arasında fark yoktur. Kamu yararına çalışma statüsü, iç karar zincirini veya yetki belgesini ortadan kaldırmaz.

Bununla birlikte kamu yararına çalışma statüsü, aşağıda açıklanan harç muafiyeti bakımından sonuç doğurabilir. Böylece işlem usulü ile mali muafiyet birbirinden ayrılır.

6. Kamu yararına çalışan dernekler

6.1. Statünün belirlenmesi

Bir derneğin kamu yararına çalışan derneklerden sayılması, derneğin kendi organlarının tek taraflı beyanıyla gerçekleşmez. Süreç şu makamların katılımıyla tamamlanır:

1. Varsa ilgili bakanlıkların görüşü alınır.
2. Hazine ve Maliye Bakanlığının görüşü alınır.
3. İçişleri Bakanlığı teklifte bulunur.
4. Cumhurbaşkanı karar verir (5253 sayılı Kanun m.27; Dernekler Yönetmeliği m.48).

Derneğin bu statüye aday olabilmesi için en az bir yıldan beri faaliyette bulunması gerekir. Ayrıca derneğin amacı ve bu amacı gerçekleştirmek üzere yürüttüğü faaliyetler, topluma yararlı sonuçlar verecek nitelik ve ölçüde olmalıdır.

6.2. Harç muafiyeti

Kamu yararına çalışan dernekler; edinecekleri taşınmazlar ve diğer ayni haklarla ilgili tescil ve şerh gerektiren işlemler ile bunların terkinlerinde, düzenlemede açıklanan kapsamda harç istisnasından yararlanır.

Türkiye Kızılay Derneği ve Türk Hava Kurumu gibi Bakanlar Kurulunca onanmış tüzüklerle yönetilen dernekler de kendi tüzüklerinde ve ilgili kanunlarında açıklanan muafiyetlerden yararlanır ve taşınmaz tasarrufunda bulunabilir.

Muafiyetin varlığı, işlem için gerekli yetki ve karar belgelerinin aranmayacağı anlamına gelmez. Önce işlem yetkisi ve belgeleri, sonra mali muafiyetin kapsamı ayrı ayrı değerlendirilir.

7. Dernek faaliyetinin sona ermesi

Derneğin faaliyeti üç yoldan sona erebilir:

1. Kendiliğinden,
2. Genel kurul kararıyla,
3. Mahkeme kararıyla.

7.1. Kendiliğinden sona erme

Aşağıdaki hâller kendiliğinden sona erme nedenidir:

• Amacın gerçekleşmesi,
• Amacın gerçekleşmesinin olanaksız hâle gelmesi,
• Dernek için öngörülen sürenin sona ermesi,
• İlk genel kurul toplantısının kanunda öngörülen sürede yapılmaması ve zorunlu organların oluşturulmaması,
• Borç ödemede acze düşülmesi,
• Tüzük gereğince yönetim kurulunun oluşturulmasının olanaksız hâle gelmesi,
• Olağan genel kurul toplantısının iki defa üst üste yapılamaması.

İlk genel kurul toplantısına ilişkin sebepte iki unsur birlikte aranır: toplantının süresinde yapılmaması ve zorunlu organların oluşturulmaması.

7.2. Genel kurul kararıyla sona erme

Genel kurul, her zaman derneğin feshine karar verebilir. Bunun için mutlaka kendiliğinden sona erme sebebinin veya mahkemelik bir aykırılığın doğmuş olması gerekmez.

7.3. Mahkeme kararıyla sona erme

Derneğin amacı kanuna veya ahlaka aykırı hâle gelirse Cumhuriyet savcısının veya bir ilgilinin istemi üzerine mahkeme derneğin feshine karar verebilir. Mahkeme, dava sırasında faaliyetten alıkoyma dâhil gerekli bütün önlemleri alabilir.

Burada karar veren makam mahkemedir. Cumhuriyet savcısı veya ilgili kişi istemde bulunur; fesih sonucunu kendisi doğrudan kurmaz.

8. Uygulama için karar mantığı

8.1. Taşınmaz işlemi kontrol sırası

Bir dernek veya üst kuruluşun taşınmaz işlemi değerlendirilirken şu düşünme sırası kullanılabilir:

1. Amaç bağlantısı: İşlem derneğin veya üst kuruluşun amacını gerçekleştirmeye yönelik mi?
2. Tüzük dayanağı: Tüzükte taşınmaz tasarrufuna dayanak oluşturan hüküm var mı?
3. Genel kurul yetkisi: Satın alma veya satış bakımından yönetim kuruluna yetki verilmiş mi?
4. Yönetim kurulu kararı: Somut işlem hakkında karar alınmış mı ve yetkililerin kimlik bilgileri yazılmış mı?
5. Tasdik: Yönetim kurulu kararı noter veya dernekler birimi tarafından tasdik edilmiş mi?
6. Yetki belgesi: En büyük mülki idare amirinden alınmış belge yetkili kişileri ve tasarrufu açıkça gösteriyor mu?
7. Atıf kontrolü: Yetki belgesi tasarrufu açıklamayıp genel kurul kararına atıf yapıyorsa tasdikli genel kurul kararı da sunulmuş mu?
8. Bildirim: Edinim varsa tescilden itibaren bir aylık bildirim yükümlülüğü gözetilmiş mi?
9. Muafiyet: Derneğin statüsü nedeniyle harç istisnası bulunup bulunmadığı işlem belgelerinden ayrı değerlendirilmiş mi?

Bu sıra, şartların sistematik biçimde kontrol edilmesini sağlar; ayrıca yeni bir makam veya belge türü oluşturmaz.

8.2. Sona erme yolunu seçme

Olay	Sonuç yolu
Amaç gerçekleşmiş, imkânsızlaşmış veya süre bitmiş	Kendiliğinden sona erme
Borç ödemede aciz veya yönetim kurulunun kurulmasının imkânsızlığı	Kendiliğinden sona erme
Genel kurul fesih iradesini açıklamış	Genel kurul kararıyla sona erme
Amaç kanuna veya ahlaka aykırı hâle gelmiş	İstem üzerine mahkeme kararıyla sona erme

9. Çözümlü uygulamalar

Uygulama 1 — Belgelerin teslimi ile kayıt tarihinin farklı olması

Bir derneğin kuruluş bildirimi, tüzüğü ve gerekli belgeleri pazartesi günü en büyük mülki idare amirine verilmiş; havale salı, kütüğe kayıt çarşamba günü yapılmıştır.

Belirleyici bilgi: Gerekli belgelerin en büyük mülki idare amirine verildiği an.

Sonuç: Dernek pazartesi günü tüzel kişilik kazanır. Havale ve kütüğe kayıt, tüzel kişiliğin kazanılmasından sonraki idari işlemlerdir.

Uygulama 2 — Yönetim kurulu tek başına taşınmaz satın almak istiyor

Derneğin tüzüğünde taşınmaz edinimine ilişkin hüküm vardır. Yönetim kurulu bir büro satın alınmasına karar vermiş, ancak genel kurul yönetim kuruluna satın alma yetkisi vermemiştir.

Belirleyici bilgi: Satın alma için genel kurul yetkisi üzerine yönetim kurulu kararı gerekir.

Sonuç: İç karar zinciri eksiktir. Yönetim kurulunun kararı tek başına yeterli değildir.

Uygulama 3 — Yetki belgesi yalnız genel kurul kararına atıf yapıyor

En büyük mülki idare amirinden alınan yetki belgesi, taşınmaz tasarrufunun türünü yazmadan “genel kurul kararı uyarınca yetkilidir” ifadesini taşımaktadır.

Belirleyici bilgi: Yetki belgesi, tasarrufu açıkça göstermemekte ve başka bir karara atıf yapmaktadır.

Sonuç: Yönetim kuruluna yetki veren genel kurul kararının tasdikli örneği ile yetkili kişilerin kimlik bilgilerini açıklayan tasdikli yönetim kurulu kararı birlikte istenir.

Uygulama 4 — Kamu yararına çalışma statüsü belge düzenini değiştirir mi?

Kamu yararına çalışan bir dernek, bu statüsü nedeniyle genel kurul kararı ve yetki belgesi sunmadan taşınmaz almak istemektedir.

Belirleyici bilgi: Kamu yararına çalışan derneklerle diğer dernekler arasında taşınmaz tasarrufunun yetki ve belge düzeni bakımından fark yoktur.

Sonuç: Statü, karar ve yetki belgelerini ortadan kaldırmaz. Harç istisnası ayrıca değerlendirilir.

Uygulama 5 — Amaç kanuna aykırı hâle geliyor

Bir derneğin amacı sonradan kanuna aykırı hâle gelmiş ve bir ilgili mahkemeye başvurmuştur.

Belirleyici bilgi: Kanuna veya ahlaka aykırı amaç, mahkeme kararıyla fesih sebebidir.

Sonuç: Mahkeme feshe karar verebilir ve dava sürerken faaliyetten alıkoyma dâhil gerekli önlemleri alabilir.

10. Karşılaştırmalı olaylar

Karşılaştırma 1 — Açık yetki belgesi ve atıflı yetki belgesi

Olay A: Yetki belgesinde yetkili kişiler ve satış işlemi açıkça yazılıdır. Tasdikli yönetim kurulu kararında yetkililerin kimlik bilgileri de vardır.

Olay B: Yetki belgesi satış işlemini belirtmemekte, yalnız genel kurul kararına atıf yapmaktadır. Tasdikli yönetim kurulu kararı vardır.

Fark: Olay B’de yönetim kuruluna yetki veren tasdikli genel kurul kararının da sunulması gerekir. Sonucun değişmesinin nedeni, yetki belgesinin tasarrufu açıkça göstermemesidir.

Karşılaştırma 2 — Federasyon ve konfederasyon

Olay A: Aynı amaçlı beş dernek üst kuruluş kurmak istemektedir.

Olay B: Aynı amaçlı üç federasyon üst kuruluş kurmak istemektedir.

Sonuç: Olay A federasyon, Olay B konfederasyon kuruluşuna uygundur. Belirleyici fark, kurucuların dernek mi federasyon mu olduğu ve asgari sayıdır.

Karşılaştırma 3 — Faaliyetten alıkoyma ve fesih

Olay A: Dernek faaliyetleriyle ilgili bir yasak veya sınırlamayı ihlal etmektedir.

Olay B: Derneğin amacı kanuna veya ahlaka aykırı hâle gelmiştir.

Sonuç: Olay A’da Cumhuriyet savcısının istemi üzerine mahkeme faaliyetten alıkoyma kararı verebilir. Olay B’de istem üzerine mahkeme feshe karar verebilir ve yargılama sırasında gerekli önlemleri alabilir.

11. Karıştırılabilecek ayrımlar

• Tüzel kişilik kazanma anı ile kütüğe kayıt aynı şey değildir. Tüzel kişilik belgelerin teslimiyle kazanılır.
• Yerleşim yeri ile merkez aynı kavram değildir. Yerleşim yeri yönetim faaliyetlerinin yürütüldüğü yer, merkez ise bunun bulunduğu il veya ilçedir.
• Genel kurul yetkisi ile yönetim kurulu kararı birbirinin yerine geçmez. Biri iç yetkilendirme, diğeri somut işlem kararıdır.
• Yetki belgesi ile yönetim kurulu kararı farklı işlev taşır. Yetki belgesi dış temsil ve tasarruf yetkisini, yönetim kurulu kararı somut işlem ile yetkili kişileri gösterir.
• Genel kurul kararının tüzüğe uygunluğu için ayrıca mülki idare amiri belgesi aranmaz. Ancak yetki belgesi yalnız genel kurul kararına atıf yapıyorsa tasdikli genel kurul kararı istenir.
• Kamu yararına çalışma statüsü işlem usulünü kaldırmaz. Statünün belirgin sonucu harç istisnası alanındadır.
• Yurt dışındaki faaliyet ve üyelik serbestliği, yabancı derneğin Türkiye’deki faaliyet izninden ayrılır. İlki TMK m.91, ikincisi TMK m.92 kapsamındadır.
• Genel kurulun fesih kararı ile mahkemenin fesih kararı farklı nedenlere dayanır. Genel kurul her zaman feshe karar verebilir; kanuna veya ahlaka aykırı amaçta mahkeme devreye girer.
• İlk genel kurulun süresinde yapılmaması tek başına ifade edilmemiştir. Kendiliğinden sona erme bakımından zorunlu organların da oluşturulmamış olması birlikte aranır.

12. Hızlı tekrar

• Dernek gerçek veya tüzel en az yedi kişiyle, kazanç paylaşma dışında ortak amaç için kurulur.
• Tüzel kişilik, kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli belgelerin en büyük mülki idare amirine verilmesiyle kazanılır.
• İlçe dernekler birimi, bildirim ve tüzüğün ikişer örneğini yedi gün içinde il dernekler müdürlüğüne gönderir.
• Zorunlu organlar genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kuruludur.
• Başka organ kurulabilir; zorunlu organların görev ve yetkileri bu organlara devredilemez.
• Dernekler amaçları doğrultusunda uluslararası faaliyette bulunabilir ve yurt dışında şube açabilir.
• Türkiye’de kurulan dernek, tüzüğündeki amaçları doğrultusunda yurt dışındaki dernek veya kuruluşlara TMK m.91 kapsamında üye olabilir; ayrıca Bakanlar Kurulu izni aranmaz.
• Federasyon en az beş aynı amaçlı dernekten, konfederasyon en az üç aynı amaçlı federasyondan oluşur.
• Taşınmaz satın alma ve satışta genel kurul yetkisi üzerine yönetim kurulu kararı gerekir.
• Taşınmaz tasarrufu amaçla bağlantılı olmalı ve tüzükte dayanak bulunmalıdır.
• Yetki belgesi yetkili kişileri ve tasarrufu açıkça göstermelidir.
• Tasdikli yönetim kurulu kararında yetkili kişilerin kimlik bilgileri bulunmalıdır.
• Yetki belgesi yalnız genel kurul kararına atıf yapıyorsa tasdikli genel kurul kararı da istenir.
• Edinilen taşınmaz, tescilden itibaren bir ay içinde mülki idare amirliğine bildirilir.
• Kamu yararına çalışan derneklerle diğer dernekler arasında taşınmaz işlem usulü bakımından fark yoktur.
• Kamu yararına çalışma statüsü Hazine ve Maliye Bakanlığının ve varsa ilgili bakanlıkların görüşü, İçişleri Bakanlığının teklifi ve Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenir.
• Dernek kendiliğinden, genel kurul kararıyla veya mahkeme kararıyla sona erebilir.

13. Mini yoklamalar

Sorular

1. Kuruluş belgeleri teslim edilmiş, fakat kütüğe kayıt henüz yapılmamışsa dernek tüzel kişilik kazanmış mıdır?
2. Beş aynı amaçlı federasyonun bir araya gelmesi hangi üst kuruluş türüne uygundur?
3. Yetki belgesi taşınmaz işlemini açıkça göstermeyip genel kurul kararına atıf yapıyorsa hangi ek karar mutlaka incelenmelidir?
4. Kamu yararına çalışma statüsü taşınmaz işlemindeki genel kurul ve yönetim kurulu kararlarını gereksiz hâle getirir mi?
5. Dernek amacı kanuna aykırı hâle gelmişse fesih kararını hangi makam verir?

Cevaplar

1. Evet. Tüzel kişilik gerekli belgelerin en büyük mülki idare amirine verildiği anda kazanılır.
2. Konfederasyon. Asgari şart üç aynı amaçlı federasyondur; beş federasyon bu şartı karşılar.
3. Yönetim kuruluna yetki veren genel kurul kararının tasdikli örneği incelenmelidir.
4. Hayır. Kamu yararına çalışma statüsü işlem usulünü değiştirmez; harç muafiyeti ayrıca değerlendirilir.
5. Cumhuriyet savcısının veya bir ilgilinin istemi üzerine mahkeme karar verir.

Düzenlemenin geçiş etkisi

Bu düzenleme, 1 Mart 1985 tarihli ve 1475 sayılı önceki genelgeyi yürürlükten kaldırmıştır.